Kaizen/

🤖📊 AI dövründə insan analitiklərə ehtiyac qalacaqmı? 🧠

Son illər süni intellekt (AI) alətləri məlumatı toplamaq, emal etmək, proqnoz vermək və hətta hesabat yazmaq kimi analitik işlərin böyük hissəsini avtomatlaşdırmağa başlayıb. Bu dəyişiklik analitik peşəsinin gələcəyi ilə bağlı narahat, amma vacib bir sualı önə çıxarır: AI dövründə insan analitiklərə ehtiyac qalacaqmı?
Bu sualın cavabını anlamaq üçün əvvəlcə AI-nin analitik işə necə təsir etdiyini, sonra isə insanın hələ də niyə vacib qaldığını nəzərdən keçirmək lazımdır.

Real ssenari və problemin kəskin qoyuluşu

Təsəvvür edin: şirkətinizdə milyonlarla sətir data var. Dünənə qədər analitik komanda günlərlə Excel, SQL, dashboard arasında “itib-batırdı”. Bu gün isə bir AI aləti 10 saniyədə sizə nəticə verir:

“Satış 18% düşüb. Əsas səbəb: yeni müştərilərin konversiyası azalıb.”

Bu cümləni oxuyanda beyninizdə avtomatik sual doğur: “Bəs onda insan analitiki niyə lazımdır?”
Daha da sərt sual: “AI analitiki əvəz edəcək, yoxsa analitiklər sadəcə forma dəyişəcək?”

Bu sualın cavabı “hə” və ya “yox” kimi ikili deyil. Daha real cavab budur: AI analitiki “mövcud olduğu kimi” saxlamır — analitikin rolunu yenidən tərif edir. Bu " yenidən tərif "-in mərkəzində isə paradoksal şəkildə data yox, sual dayanır: hansı sualı veririk, onu necə formalaşdırırıq və cavabı necə yoxlayırıq?

AI-nin analitik peşəsinə təsiri

AI analitikin işinin ən mexaniki və təkrarlanan hissəsini sürətləndirir. Bu, məhsuldarlığı artırır və qərar prosesini texniki baxımdan optimallaşdırır. Əvvəllər saatlarla davam edən analiz indi dəqiqələrə enir. Bu dəyişiklik analitikin işini “azaltmır”, amma onun diqqət mərkəzini dəyişir. Vaxt data toplamağa yox, qərarın məntiqini qurmağa sərf olunur.

Burada bir mühüm fərq yaranır: məlumatın əlçatanlığı artıq üstünlük deyil. Üstünlük onu düzgün istiqamətləndirməkdədir.

Harvard Business School professoru Michael Porter deyirdi:
“The essence of strategy is choosing what not to do.”- Strateqiyanın mahiyyəti nəyi etməmək lazım olduğunu seçməkdir.

AI çox şey göstərə bilər, amma hansı istiqamətin strateji olaraq əhəmiyyətli olduğunu seçmək hələ də insan düşüncəsidir.

İnsan analitikin üstünlüyü

İnsan analitik konteksti anlayır. O, rəqəmi biznes mühiti ilə əlaqələndirir. Eyni göstərici iki fərqli şirkət üçün fərqli məna daşıya bilər. AI faktı təqdim edir, insan isə onu şərh edir. Bundan əlavə, analitik şübhə etməyi bacarır. Model nəticə çıxarırsa belə, insan soruşur: fərziyyələr düzgündürmü? Data qərəzlidirmi? Alternativ izah varmı?

Statistika üzrə məşhur alim George Box-un məşhur ifadəsi var:
“All models are wrong, but some are useful.” - Bütün modellər yanlışdır, amma bəziləri faydalıdır.

Bu fikir AI dövründə daha da aktualdır. Model nəticə verə bilər, amma onu faydalı edən insanın qiymətləndirməsidir.

Risklər: Görünməyən tərəf

AI-nin gücü artdıqca iki əsas risk formalaşır.

Birincisi, həddindən artıq avtomatlaşmaya güvənməkdir. Model nəticə çıxarır və bu nəticə sürətli olduğu üçün daha obyektiv görünür. Halbuki model yalnız mövcud dataya əsaslanır. Data natamam, qərəzli və ya kontekstdən qopuq ola bilər. Bu halda səhv qərar daha sürətli verilir.

İkincisi isə məsuliyyət boşluğudur. Qərar alqoritm tərəfindən tövsiyə edilsə belə, onun nəticələrinə görə şirkət və insanlar cavabdehdir. AI qərar verə bilər, amma nəticənin sosial, etik və ya strateji təsirini dərk etmir. Bu məqamda insan analitik nəzarət və balans mexanizmi rolunu oynayır.

Tarix göstərir ki, hər yeni texnologiya əvvəlcə məhsuldarlığı artırır, sonra isə peşələrin strukturunu dəyişir. Analitika da istisna deyil. Mexaniki hissə avtomatlaşdıqca dəyər zəncirinin yuxarı mərhələsi – qərarın formalaşdırılması – daha kritik olur.

Analitikin rolu necə dəyişir?

Əgər əvvəl analitik “məlumat tapan” idisə, indi o, “qərar çərçivəsi quran” şəxsə çevrilir. Bu rol üç istiqamətdə güclənir:

Filtrasiya: Minlərlə göstərici içindən strateji əhəmiyyətli olanı seçmək.

Yoxlama: Model nəticəsini alternativ ssenarilərlə test etmək.

İnteqrasiya: Analizi biznes strategiyası ilə uyğunlaşdırmaq.

AI cavab verir. Analitik isə həmin cavabın harada və necə istifadə olunacağını müəyyənləşdirir.

Burada fərq texniki deyil, intellektualdır.

Gələcək bacarıqlar: fərqi yaradan nə olacaq?

Bu dəyişiklik fonunda əsas sual artıq budur: sabahın analitiki hansı xüsusiyyətlərlə seçiləcək?

Birincisi, strateji düşünmə. Analitik yalnız “nə baş verdi?” sualına cavab axtarmamalıdır. O, “bu nəticə hansı qərarı dəyişməlidir?” sualını verməlidir. Çünki AI məlumat istehsal edir, amma istiqamət seçmir.

İkincisi, sistemli yanaşma. Müasir biznes mühiti kompleksdir. Bir göstəricinin dəyişməsi digərinə təsir edir. Analitik əlaqələri görməyi, səbəb–nəticə zəncirini qurmağı bacarmalıdır. Bu isə yalnız texniki bacarıqla deyil, geniş baxışla mümkündür.

Üçüncüsü, etik və risk düşüncəsi. AI əsaslı qərarlar bəzən fərqinə varmadan ayrı-seçkiliyə, səhv prioritetləşdirməyə və ya reputasiya riskinə səbəb ola bilər. Analitik burada sadəcə hesablayan deyil, məsuliyyətli qiymətləndirən rolunda çıxış edir.

Dördüncüsü, kommunikasiya. Insight-un dəyəri onun necə təqdim olunmasından asılıdır. Rəqəmi göstərmək kifayət deyil. Onu qərar verənlər üçün aydın və təsirli çərçivəyə salmaq lazımdır. AI nəticə yaradır, amma təsir insanın təqdimatı ilə formalaşır.

Əsas fərq: məlumat çoxluğu deyil, düşüncə keyfiyyəti

AI dövründə hər kəs məlumat əldə edə bilər. Dashboard-lar, avtomatik analizlər və proqnoz modelləri artıq əlçatandır. Bu halda fərq yaradan amil məlumatın özü yox, onun üzərində düşünmə səviyyəsidir.

Əgər əvvəl üstünlük data əldə etmək idisə, indi üstünlük data üzərində düzgün qərar qurmaqdır. Analitikin dəyəri yazdığı kodun mürəkkəbliyi ilə deyil, verdiyi istiqamətin dəqiqliyi ilə ölçüləcək.

Bu nöqtədə sual yenidən aktuallaşır: AI analitiki əvəz edəcəkmi?

Cavab ondan asılıdır ki, analitik öz rolunu necə görür. Əgər o, yalnız hesabat hazırlayan mütəxəssis olaraq qalırsa, avtomatlaşma real təhlükədir. Lakin o, qərar çərçivəsi quran və nəticəni biznes strategiyasına inteqrasiya edən mütəxəssisdirsə, AI onun rəqibi deyil, gücləndiricisidir.

Nəticə:

Beləliklə, AI dövründə insan analitiklərə ehtiyac qalacaqmı? -Bəli, qalacaq. Amma bu ehtiyac əvvəlki formada deyil.

Texniki icra azalacaq, strateji düşüncə artacaq. Mexaniki analiz avtomatlaşacaq, amma məsuliyyət və qiymətləndirmə insanın üzərində qalacaq. AI sürəti təmin edir, insan isə istiqaməti müəyyənləşdirir.

Nəticədə əsas məsələ peşənin yox olması deyil, transformasiyasıdır. Analitikin gələcəyi texnologiyadan asılı deyil. Onun gələcəyi düşüncə səviyyəsindən asılıdır.

AI analitikanı ləğv etmir. O, onu daha yüksək mərhələyə qaldırır.
Və bu mərhələdə qalmaq istəyən analitik üçün əsas üstünlük artıq məlumat toplamaq deyil — düzgün qərar qurmaqdır.

Yazar

İstifadəçi adı:
Fatima Rahimova
Ad Soyad:
Fatima Rahimova
Məqalə sayı:
2

Əlaqəli məqalələr

Aqronomiya Robotları

04.05.2023

Texnologiya

Texnologiyanın durmadan inkişaf etdiyi müasir dövr yenilikləri aqronomiyadan da yan keçməyib. Bu gün sizlərlə aqronomiyada istifadə olunan bir-birindən fərqli və yararlı robotlarla tanış olacağıq.

Texnoloji İnkişafların İnsan Davranışlarına və Sosial Mediaya Təsiri

28.10.2021

Texnologiya

Texnologiyanın inkişafı ilə insanların texnologiya ilə qarşılıqlı əlaqəsində fərqliliklər yaratdı. Keçmişdə çox evdə kompüter, telefon və planşet, hətta televizor belə yox idi.

Metaverse: Yeni Virtual Dünya

19.11.2021

Texnologiya

Bildiyiniz kimi, bu yaxınlarda Facebook-un qurucusu və baş direktoru Mark Zukerberq ,Facebook adının şirkətin gələcəyini adekvat şəkildə təsvir etmədiyini və ad dəyişikliyini təsdiqlədi və “Metaverse”haqqında bəzi məlumatlar verdi.İnsanlarda “Metaverse” nədir? ,Hansı xüsusiyyətlələrə malikdir? və s kimi suallar yarandı.Gəlin bu suallara cavab tapmağa çalışaq.