Kaizen.az - Fərdi İnkişaf Platforması

Kaizen/ Fərdi İnkişaf

Diqqət uğrunda mübarizə: Sosial şəbəkələr vaxtımızı necə idarə edir?

Diqqət iqtisadiyyatı nədir?

Əvvəllər şirkətlər məhsul satırdı. Bu gün isə bir çox texnologiya şirkəti məhsul deyil, diqqət satır. Sosial şəbəkələr istifadəçini nə qədər çox platformada saxlayırsa, o qədər çox reklam göstərir və o qədər çox gəlir əldə edir.

Bu səbəbdən sosial media tətbiqləri sadəcə rahat interfeys deyil — onlar insan beyninin necə işlədiyini nəzərə alaraq hazırlanmış strategiyalardır. Məqsəd sadədir:
Səni mümkün qədər uzun müddət orada saxlamaq.

“Dark Patterns” – görünməyən manipulyasiyalar

“Dark patterns” termini istifadəçini fərqində olmadan müəyyən hərəkətlərə yönəldən dizayn üsullarını ifadə edir. Bu manipulyasiyalar açıq şəkildə zor tətbiq etmir, amma seçimlərini yönləndirir.

Ən çox istifadə olunan üsullar:

Sonsuz lent (Endless Scroll)
Sosial şəbəkədə “son” anlayışı yoxdur. Beyin “bir də baxım” deyərək davam edir və vaxt hissi itir.

Avtomatik video oynatma
Video bitir və növbəti dərhal başlayır. İstəsən də fasilə vermək çətinləşir.

Qırmızı bildirişlər
Qırmızı rəng psixoloji olaraq təcili hiss yaradır. Beyin bunu “vacibdir” kimi qəbul edir.

Çətin çıxış yolları
Hesabı silmək, bildirişləri bağlamaq və ya tətbiqdən uzaqlaşmaq çox vaxt gizli menyuların arxasında olur.

Bu mexanizmlər insanın dopamin sistemi ilə işləyir. Hər “like”, hər şərh beyinə kiçik mükafat kimi təsir edir və istifadəçi yenidən qayıtmaq istəyir.

Şirkətlər niyə diqqətimizi istəyir?

Çünki diqqət = məlumat = pul.

İstifadəçi nə qədər çox vaxt keçirirsə:

onun maraqları daha dəqiq analiz olunur
ona uyğun reklam göstərilir
alış ehtimalı artır
platforma daha çox qazanır

Bu artıq sadəcə sosial şəbəkə deyil, davranış mühəndisliyidir. Şirkətlər insanların nəyi sevdiyini, nə vaxt darıxdığını, nə zaman alış etdiyini analiz edir və buna uyğun kontent təqdim edir.

Bunun insan həyatına təsiri

Diqqətin davamlı parçalanması bir neçə ciddi nəticəyə səbəb olur:

Konsentrasiya zəifləyir
Vaxtın necə keçdiyi hiss olunmur
Prokrastinasiya artır
Özünü başqaları ilə müqayisə meyli güclənir
Zehni yorğunluq yaranır
Real ünsiyyət azalır

Ən təhlükəlisi isə odur ki, insan zamanla boş vaxtında düşünmək əvəzinə avtomatik olaraq telefona yönəlir.

Diqqətimizi necə qoruya bilərik?

Sosial şəbəkələrdən tam imtina etmək lazım deyil. Əsas məsələ idarə olunan istifadədir.

Praktik addımlar:

Bildirişlərin 70–80%-ni söndürmək
Tətbiqlərə gündəlik vaxt limiti qoymaq
Səhər oyanan kimi telefona baxmamaq
Yatmazdan əvvəl sosial mediadan uzaq qalmaq
Həftədə bir gün “rəqəmsal fasilə” etmək
Telefonsuz fəaliyyətlər (kitab, idman, gəzinti) artırmaq

Bu kiçik dəyişikliklər diqqətin geri qaytarılmasına ciddi təsir göstərir.

Sosial şəbəkələr həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Onlar informasiya, əlaqə və imkanlar təqdim edir. Lakin unutmaq olmaz ki, bu platformalar xeyriyyə məqsədi ilə deyil, biznes modeli üzərində qurulub.

Əgər biz diqqətimizi idarə etməsək, başqaları onu idarə edəcək.
Texnologiya bizə xidmət etməlidir — biz texnologiyaya yox.

Score

18.02.2026

Çox faydalı məlumatdir!

Yazar

İstifadəçi adı:
Omar
Ad Soyad:
Shikzadayev
Məqalə sayı:
2

Əlaqəli məqalələr

CV hazırlayarkən nələrə diqqət yetirməli

07.03.2021

Fərdi İnkişaf

Günümüzün qlobal problemlərindən biri: - CV göndərirəm lakin heç bir vakansiyadan geri dönüş almıram. Niyə? Bunun əsas səbəblərindən biri CV-nin düzgün hazırlanmaması və əsas məqamlara diqqət yetirilməməsidir. Bu məqalədə sizlər üçün CV-də hansı məsələlərə diqqət yetirməli olduğunuzu addım-addım qeyd etmişik.